Salihli , Trafo Alarm Güvenlik Sistemleri

Salihli Genel Tarihçesi

Salihli kenti, köklü geçmişe sahip kentlerden biri olarak dikkati çekmektedir. Bu günkü Salihli İlçesine ait ilk kayıt 1518 yılına aittir. Veled-i Salih / Salihoğlu köyü olarak anılmakta ve Sart Kazasına bağlıdır. 1535 tarihli ve Aydın Livasına bağlı İzmir – Çeşme – Ayasuluğ – Tire – Birgi – Güzelhisar – Sultanhisar – Kestel – Bozdoğan – Arpaz – Yenişehir – Alaşehir – Sart kazaları kur’asının tımarlarını havi mufassal defter kayıtlarında da Veled-İ Salih / Salihoğlu adlı bir köyün varlığı teyit edilmiştir.

          Salihli adına kaza olarak (Kaza-ı Sard maa’ Salihli) ilk defa 1831 yılında yapılan nüfus sayımında, köy olarak ise 16.yy. arşiv kayıtlarında rastlanmaktadır. Salihli Köyünün varlığına ait ilk belge, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü (Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı)’ ndeki 148 sıra numaralı 935 H./1528-1529 M. tarihli Aydın Livasına bağlı havi mufassal defterdeki kayıtlara aittir. Bu defterde Aydın Sancağı Sart kazasına bağlı Veled-İ Salih adlı bir köyün adı geçmekte ve köyün 14 haneyi (vergi nüfusu) barındırdığı belirtilmektedir.

Veled-i Salih (Salihoğlu) köyü ile ilgili ikinci önemli kayıt Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (Ankara) Arşivi’nde bulunan 144 numaralı 981 H / 1573-1574 M. tarihli Aydın mufassal tapu defterindedir. Defterde 17 nefer ve 9 haneden oluşan Karye-i Veled-i Salih adlı bir köyden söz edilmektedir. Yıllık vergi geliri 1.550 akçe olan köyde buğday, arpa, nohut, pamuk, börülce, susam, keten, kendir gibi ürünlerin yetiştirildiği yazılıdır. Yine aynı defterde Sart’da 54 nefer, 6 çift, 5 yarım çift, 30 bennak, 10 mücerret kişiden söz edilmekte, köyde 2 değirmenin var olduğu ve buğday, arpa, börülce, susam, nohut, bakla, burçak ve yonca ekildiği anlatılmaktadır.

          16.yy ait bu iki Osmanlı Arşiv belgesinde adı geçen ve Aydın Sancağı Sart Kazasına bağlı olan Veled-i Salih adlı bu köy büyük olasılıkla Salihli Kentinin ilk çekirdeğidir. Köyün kuruluşunu da Salihlu (Salihler) adlı yörük topluluğunun gerçekleştirdiğinden kuşku duyulamaz. Bu isme Saruhan ve Aydın sancakları dışında daha birçok sancak da rastlanması, büyük ve etkili bir topluluk olduğunu göstermektedir.

Salihler Yörüklerinin yerleşmiş oldukları yere isimlerini vermiş olmaları nedeniyle 16. Ve 17. Yüzyıl kayıtlarında Salihli’nin bulunduğu bölgede birkaç Salihli Köyü daha olduğu bilinmektedir. Ancak, bu köylerin Saruhan Sancağı içinde kalışı ve Sart Kazasına bağlı olmayışları, bugünkü Salihli’nin çekirdeği olmayacağı varsayımına kesinlik kazandırmıştır.

Sonuç olarak Salihler Yörük topluluğunun, yazılı belgelere göre bugünkü Salihli yerinde 16.yy başlarında yerleşik hayata geçmiş olduğunu ve bir köy kurduklarını söyleyebiliriz. Şimdilik köyün, dolayısıyla Salihli’nin kuruluşu 1528 yılı kabul edilmekle beraber, bulunacak belgelerle, bu tarihin daha da önceye inebileceğini belirtmek gerekiyor.

17.yy. için, Salihli’ye ilişkin belgelerin yetersizliği yüzünden pek bir şey bilinmiyor. Yalnızca tahmin olarak Evliya Çelebi’nin Alaşehir’den Sart’a gelirken Bozdağ eteğini izleyen yolculuğu sırasında (1673) gördüğü “mamur köyler” den birisinin Salihli olabileceği ileri sürülmektedir.

18. yy. da da Salihli’nin nasıl bir yapıya sahip olduğu konusunda herhangi bir kaynağın bulunmayışı veya bulunamaması üzücü bir durumdur. İşte bu yüzdendir ki Salihli’nin kuruluşu bir anlamda geçmişi en son 19.yy.da tarihlendirilmiş, belleklere çok yeni bir yerleşim olduğu yerleşmiştir.

Salihli’nin 19.yy.daki gelişmesini, gerek nüfus, gerekse işlevsel bir yapı olarak pek çok eserde bulmak olağandır. Bu yüzyılda Sart’ı gezmeye gelen gezginlerin bir kısmı Salihli’ye de uğramışlar, bazıları Salihli üzerinden Adala, Alaşehir gibi değişik yönlerde yolculuklarına devam etmişlerdir.

          Salihli, 1831 yılındaki ilk Osmanlı nüfus sayımında Aydın Muhassıllığına bağlı, Sart ile birlikte bir kaza kimliğine sahip bulunuyordu. Sart’ın o tarihe kadar Aydın Sancağının bir kazası olduğunu biliyoruz. Bu sayımda Salihli ile birlikte anılması, Sart’ın yönetim işlevinin zayıfladığını göstermektedir. Salihli’nin büyüdüğünü ve kaza merkezliğini devralmaya hazır olduğunu ortaya koymaktadır. Kentin 19.yy. ilk yarısında böyle büyümesinin ve tanınmasının en büyük nedeni, burada çarşamba günleri kurulan pazarın etkisi olmasıdır. Salihli’nin 19. yy.daki yaşamında yönetsel merkezlilik dışında meydana gelen diğer bir önemli olgu da, demiryolunun şehre ulaşmasıdır. Batı Anadolu da ilk kurulan ve 1866 yılında tamamlanan İzmir – Kasaba Hattı’nın devamı olarak yapılan demiryolu 1875 yılında Salihli’ye ulaşmış bulunuyordu. Aynı yılın Mart ayında Salihli İstasyonunun hizmete açılması kasabanın büyüyüp yayılmasına yol açmıştır. Daha sonra istasyon ile eski yerleşim merkezi, iki tarafı ağaçlıklı ve su arkının bulunduğu güzel bir cadde ile birbirine bağlanmıştır. Bu caddeye 1880 yılının Ağustos ayında İzmir / Aydın Valiliği’ne atanan ve İzmir’de çok kısa bir süre kalan Mithat Paşa’ya izafeten Mithatpaşa Caddesi adı verilmiştir. Demiryolu hattının Salihli’den geçirilmesinin nedeni, bu yerin kervan yolu üzerinde bulunmasına bağlanmaktadır. Böylece aynı yol üzerinde daha önceleri develerle yapılan yük taşımacılığı, demir yolunun gelmesiyle yerini trene bırakmıştır. Kervan sahipleri zarara uğradıklarından dolayı uzun süre demiryolunu kabullenememişler, hatta onu sabote yoluna gitmişler en sonunda da develerini satmak zorunda kalmışlardır. İşte Salihli 19. yy. sonlarında, bu iki büyük değişikliğin etkisiyle ayrıca pazarının büyüklüğü ve bir uğrak yeri olması nedeniyle adını duyuran bir kasaba haline gelmiştir.

1876 yılında ilan edilen I. Meşrutiyet’ten sonra kabul edilen Kanuni Esasi’de yönetimle ilgili hükümler vardır. Bu hükümlere göre, imparatorluk, imtiyazlı eyaletler dışında, vilayetlere, vilayetler sancaklara, sancaklar da kazalara ayrılmaktadır. 1877 yılında Aydın Vilayeti, İzmir, Aydın, Saruhan (Manisa) ve Menteşe sancaklarına ayrılmıştır. Salihli’nin bu dönemde Saruhan Sancağına bağlı olduğunu biliyoruz. 1880 yılına ait Aydın Salnamesi’nde (H.1297) Salihli Saruhan Sancağı’na bağlı bir kaza olarak gösterilmiştir. Burada, Salihli’de bir Muhacirin Komisyonu bulunduğu bilgisi büyük önem taşımaktadır. Kazaya Türk-Rus savaşından dolayı göçlerin olabileceği akla gelebileceği gibi yeni aşiretlerin iskanı da söz konusu olabilir. Salihli’ye 1890’da Bulgaristan’dan, II. Abdülhamit zamanında Kafkasya’dan, Kırım’dan XX. yy başlarında Yunanistan’dan, göçler olmuş ve gelenler iskan edilmiştir. Kentin büyümesi bu göçlerle gerçekleşmiştir. 1884 tarihli salnameye göre, bir yıl önce Salihli Kazasına tüm olarak iskan edilen aşiret nüfusu 896 kadın, 935 erkek toplam 1831 olarak gösterilmiştir ki, ikinci ihtimali doğrulamaktadır. Bunlar için 182 hane yapılmıştır.

1890 Aydın Salnamesi’ne göre, Salihli’nin nüfusu 510 hanede 1410 kadın, 1681 erkek olmak üzere 3091’dir. Kasabada ne kadar gayrimüslim bulunduğu belirtilmemekle birlikte, kazada 665 gayrimüslim bulunduğu tespit edilmiştir.1890’lı yıllara gelindiğinde, Kentin istasyonda eski köy Salihli (İstasyon Mahallesi) ile 1 Km. kuzeydoğusunda Gâvur Mahallesi (Kocaçeşme), Tatar Mahallesi (Atatürk) ve Yahudi Mahallesi (Eski Cami) adıyla üç mahallesi olan ikinci yerleşimi vardır. Ancak Mithat Paşa’nın açtığı yol boyunca başlayan yapılanma bu iki yerleşimi birleştirmeye başlamıştır. Salihli (Salihoğlu köyü) de büyümüş, güney doğusundaki, Saraya av kuşları besleyen ‘‘Kuşçubaşı Çiftliği’’ sınırına dayanmıştır. Bozdağ eteklerindeki Çakallar Köyü ile arasında ‘‘Hayıtlık’’ denilen üzeri hayıt bitkileri ile kaplı alanlar vardır.

1900 tarihli Aydın Vilayeti Salnamesi’nde verilen bilgilere göre Salihli’nin giderek bir ticaret merkezi kimliğine kavuştuğu ve kozmopolit bir nüfusa sahip olduğu görülmektedir. Buna göre; 1900’de 617 haneli Salihli’nin merkez nüfusu 1.372 Türk, 370 Rum, 43 Ermeni ve 41 Yahudi olmak üzere 1.826 kişidir. Kaza da 28 öğrencili bir Rüştiye, toplam 159 öğrencili birisi kız diğeri erkek olmak üzere iki ilkokul bulunmaktadır. Ayrıca Rumların da biri kız diğeri erkek olmak üzere iki ilkokulu bulunmaktadır. Rum erkek okulunda 74, kız okulunda ise 87 çocuk eğitim görmektedir. Yahudilere ait ilkokulda ise 14 öğrenci vardır.

Başlangıçta Vilayet Nizamnamesi içinde yer alan belediyelerin kuruluş ve çalışma esasları daha sonra 1877 yılında “Dersaadet Belediye Kanunu” ve İstanbul dışındaki yerler için de ‘‘VİLAYET BELEDİYE KANUNU’’ ile düzenlenmiştir. Bu dönemde belediyelerin imar, sağlık, kültür, çevre, denetim vs. görev yetki ve sorumlulukları çok sayıda nizamatta yer almıştır. Bu kanunun yayınlamasından önce, şehir ve kamu hizmetlerini belde sakinleri sıra ile ve en çok vergi ödeyenler sağlardı. Vakıf yolu ile yapılan hastaneler, çeşmeler, hanlar, köprüler, imalathaneler vb. ile şehir ve kasaba sokaklarının temizliği sokak ve mahalle sakinlerince; çarşıların temizliği de esnafa yaptırılırdı. Bunlara rağmen, şehir ve kasabaların belediyecilik hizmetleri zamanın koşullarına göre yetersizdi. Yargı görevi kadı ve kadı naipleri tarafından yürütülürdü. Devlet Şurası tarafından hazırlanan 23 Eylül 1877 tarihli ‘‘DERSAADET BELEDİYE KANUNU ve aynı tarihli ‘‘VİLAYET BELEDİYE KANUNU”na göre İstanbul’da belediye teşkilatı eskisi gibi Şehreminliği ile Belediye dairelerine dayanmakta, ‘‘taşra”da ise her şehir ve kasabada bir belediye kuruluşu ve kuruluşun Başkanı, Belediye Meclisi ve Cemiyet-i Belediye olmak üzere 3 organı oluşacaktı.

Salihli’nin bilinen yakın tarihinde her zaman varlığına tanık olduğumuz Rumlar, 20. yy başlarında Ege Bölgesinin diğer yerleşim merkezlerinde olduğu gibi, Kentin demografik ve ekonomik yapısında önemli bir yeri işgal ediyorlardı.1908 tarihli Aydın Vilayeti Salnamesi’ne göre, Salihli Kazasının nüfusu 4.441 kişiye ulaşmıştır. 911 ev, 315 dükkân, 1 otel, 19 han, 1 hamam, 9 un değirmeni, 4 pamuk çırçır fabrikası, 3 yağhane, 14 fırın, 33 kahvehane vardır. Rum nüfus 1.139 kişiye ulaşmıştır. Ermenilerin nüfusu da iki misline çıkmıştır. Ayrıca 215 Musevi ve 85 Ermeni olarak 4.441 kişi yaşamaktadır. 1908 Salnamesi’ne göre kazada Düyun-ı Umumiye İdaresi’nin temsilciliği de kurulmuştur. O dönemde, Saruhan Sancağı’nda en çok deve ve koyun bulunan ilçe Salihli’dir. Üretilen mallar çevreye ve İzmir’e demiryolu yanında deve kervanları ile sevk ediliyordu. Malların toplanması da aynı yollarla oluyordu. Dükkân, han ve deve sayısının fazlalığı ticaretin canlılığını göstermektedir. 1889 yılından beri ilçede Ziraat Bankası vardır. Daha sonra 1917 yılında kurulan Manisa Bağcılar Bankası’nın yönetim kurulunda İttihat ve Terakki Partisi Başkanı Hasan Vasfi Bey görev yapmıştır. Tatar (bugünkü Yılmaz) köyünden Hüsamettin Efendi de bankanın kurucularındandır.

1920’lere gelindiğinde ise Salihli’ de bütün Anadolu da olduğu gibi durum değişmiştir. Yunanistan 15 Mayıs 1919 günü İzmir’e asker çıkarmasının ardından Anadolu içlerine doğru ilerlemeye başlamıştı. Bu ilerleyişe karşılık bölgesel direnişler kendiliğinden oluşmuştur, bunun akabinde işgale karşı birleşme fikri doğmuştu. Balıkesir, Akhisar, Salihli ve Denizli’deki savunma hareketlerinin başında bulunanlar Alaşehir Kongresinde bir araya geldi. Salihliyi bu kongrede Zahit Molla liderliğinde bir heyet temsil ediyordu. Bu sıralarda Bandırma’dan gelen Bandırma ve Manyaslı Çerkez direnişçiler, Salihli direnişçileri ile birleşti ve bu birleşimin başına Ethem Bey geçti. Bunların dışında Poyrazlılar ve Osman Ağalar ayrı bir güç teşkil ediyordu.Salihli bölgesinde en küçük yerleşim birimine kadar topyekun girişilen savunma hareketlerinden özellikle Poyraz Çetesi tarihi vesikalara geçmiş bir harekettir. Dibek Dağı yamacında bulunan Poyraz’da köylülerin başlattığı bu hareketin çelişkili bilgiler olsa da 1.000 atlıya kadar yükseldiği yönünde kayıtlar bulunmaktadır. Bütün bu girişimlere rağmen 24 Haziran 1920’de Salihli işgalden kurtulamamıştır. Çok çetin ve yıkıcı iki yılın ardından 5 Eylül 1922’de yangın yeri halindeki Salihli kurtarılmıştır. Yakılıp yıkılan Salihli’nin on yıl içinde yeniden yapılandırma çalışmalarına hız verilmiştir. Bu on yıl içinde Salihli’de 400 işyeri ile 1.000’e yakın bina inşa edilmiştir. Ziraat, İzmir Esnaf ve Ahali Bankalarına Mithatpaşa Caddesi üzerinde bir şube açan Türkiye İş Bankası da katılmıştır. Üzüm Müstahsilleri İhracat Kooperatifi ile 11 adet zirai kredi kooperatifi sayesinde Salihli ekonomisi hareketlenmiştir. Halkın başlıca geçim kaynağı olan bağcılık ve sebze yetiştiriciliği bu dönemde hız kazanmış, daha önce 5.000 dönümü geçmeyen bağları, 15.000 dönümü aşmıştır. Salihli ovasında her türlü ürün yetişmekteyse de en çok arpa, buğday, pamuk, afyon, meyan kökü ve palamut yetiştiriciliği gelişmişti. Salihli’nin bira yapımına elverişli arpaları Avrupa pazarlarında çok ün yapmıştı.

Cumhuriyetin ilk yıllarında Salihli’de sanayi yok denecek kadar azdı. Bugün İstasyonun kuzeybatısında yer alan Çocuk Trafik Eğitimi Parkının olduğu yerde Hacı Mustafa oğlu Selim Akiş’e ait un fabrikası açılmıştı. İlk kasalarının yan tarafında eski Türkçe; ‘‘Meşhur Zeytinli Suyundan Yapılan Kemal–Fevzi Asri (Çağdaş) Gazoz ve Sinalkoları’’ yazılı Gazozhane –ki sonradan ismi Birlik Gazozları olacak- meşrubat fabrikası ve çevre bağların üzümlerini değerlendiren ‘‘Yamansavcı’’, hemen ardından ‘‘Doğu’’ şarap fabrikaları açılıyordu. Kemal – Fevzi Gazoz Fabrikası bugünkü Kasaplar Caddesi’nin üzerinde, Belediye Caddesi ve Mithatpaşa Caddesi’nin bulunduğu arada, Birlik Gazozları ise Kocaçeşme Camii’nin bitişiğindeki park alanı içindeydi. 1958 Yılında da Bozdağ Gazoz İmalathanesi açıldı. Yamansavcı Şarap Fabrikası eski garaj bitişiğinde, Bostan Sokakta ve Doğu Şarapları ise Turan Caddesi üstünde, bugün Beşyol Meydanı’nın istasyon yönündeki köşesinde yer alıyordu.Savaş mübadili olarak Salihli’ye yerleşen Giritli Mustafa Namık daha sonra soyadı olarak kullanacağı ve hemen yakınındaki bir sokağa da Sabuncu adını verecek Sabunhanesini İlhan Sokağın demiryolu ile birleştiği köşeye açmıştı. Mustafa Namık Sabunları kurucusunun 1958’de ölümüne kadar üretim yapmıştır.

Cumhuriyet döneminde yukarıda bazı örnekleri sayılan ekonomik atılım ve imar çalışmaları sonucu, Salihli kenti kısa sürede eski canlılığına kavuştu. Hükümet Konağı, Namık Kemal İlkokulu, Ortaokul, Lise ve Devlet Hastanesinin demiryolu güneyine yapılması ile kent Bozdağ eteklerine doğru gelişmiştir. 1940’lı, 1950’li yıllarda Yugoslav ve Bulgar göçmenlerinin Özyurt ve Yeşilyurt mahallelerine, 1954 de Türkistanlıların Kurtuluş Mahallesine ve yine aynı dönemde Demirköprü Barajının gölet alanı altında kalan köylerin Salihli’ye yerleştirilmeleri kent nüfusunun büyümesine ve kentin gelişmesine yol açmıştır.

Bugün Salihli 100.000’i aşan nüfusu ile yörenin Tarım, Ticaret, Sanayi, Eğitim, Sağlık, Sosyal ve Kültür merkezidir.

Salihli kent nüfusu 25 Mayıs 1920 tarihli Vakit Gazetesine göre; 34.047 İslam, 1861 Rum, 97 Ermeni ve 386 Yahudi, toplam 36.391 kişidir. Savaşta verilen kayıp ve göçlerle 1925 yılında, 27.043 kişi, 1933 yılında ise 30.371 kişi olmuştu.

Salihlinin ekonomisi 1950 öncesi sadece tarımsal çalışmalara ve tarımsal ticarete dayanmakta iken, 1950 sonrası ekonomik faaliyetler çeşitlilik kazanmıştır. Tarım ürünlerine dayalı olarak un ve yem, pamuk işleyen çırçır, zeytinyağı fabrikalarının yanı sıra toprak sanayisine ilk adım atılmış, kiremit fabrikaları da açılmaya başlamıştı. 1951 yılında, Salihli Ticaret Odası ve halkın maddi-manevi katkıları ile Memleket (Devlet) Hastanesi günümüzdeki yerine inşaa edilmişti. Belediyenin gösterdiği bu alan o tarihlerde ‘‘Şehir dışına, dağ başına, hastane mi yapılırmış’’ dedikodularına neden olmuştu. 1952 yılında, genç girişimciler Battal Üretmen, Muammer Şahin, Fahri Keskiner ve Akif Ulaş’ın önderliğinde Salihli’nin ekonomik ve sosyal yapısına yaklaşık kırk yıl damgasını vuracak İplik – Dokuma Fabrikasının başlangıcı olan İplikhane açılmıştır. Çevre dağlarda bulunan meşe palamutunu değerlendirmek üzere zamanın hükümetince 1953 yılında inşaatına başlanan Valex Fabrikası da 1955 sonlarında üretime başlamıştı.

İlçe belediyemizin kuruluşu ülkemizdeki belediyeciliğin başlangıç tarihine kadar dayanmaktadır.

Yurdumuzda bugünkü anlamda ilk belediye yönetiminin kurulması girişimleri Tanzimat’ı izleyen yıllarda ve özellikle 1854 – 1855 Kırım Savaşı sırasında batı ülkeleri ile artan temaslar sonunda ortaya çıkmıştır. Fransız Komün idarelerinden örnek alınarak 16.09.1855 yılında İstanbul’da ilk kez İSTANBUL ŞEHREMANETİ kurulmuştur. (TAKVİM-İ VAKAYİ Gazetesi’nin 2 Zilhicce 1271 (1855) tarih ve 529 sayılı nüshasında ‘‘İSTANBUL’da Şehir Emaneti Kurulması” hakkında nizamname yayınlanmıştır.)

1858 yılında genellikle gayri Müslimlerin yaşadığı Beyoğlu – Galata semtlerini içine alan ALTINCI DAİRE-İ BELEDİYE adıyla ilk batılı anlamda belediye teşkilatı kurulmuştur.

Bu nizamnameye göre İSTANBUL ŞEHREMANETİ’nin (belediyenin) padişahın atayacağı bir ‘‘ Şehir Emini’’ ile yine atama yoluyla gelecek 12 kişilik ‘‘ Şehir Meclisi’’ bulunacak ve belediye batı ülkülerindeki komünlerin üstlendikleri bazı görevleri yapacaktı.

İstanbul’da bu teşkilatlanma çalışması devam ederken öte yandan 1868 yılında çıkarılan bir talimat ile İstanbul dışında ‘‘taşra’’ da da belediye teşkilatı kurulması öngörülüyordu. 1870 tarihli ‘‘İDARE-İ UMMİYE-İ VİLAYET NİZAMNAMESİ’’ ile de teyit edilen talimat hükümlerine göre, o zaman ki mülki idare bölüm merkezi olan vilayet, sancak ve kaza merkezlerinde birer belediye teşkilatı kurulacaktı. Teşkilatın başında mutasarrıf tarafından memurlar arasından atanan ve valinin onayı ile kesinleşen bir belediye reisi bulanacak, belediye meclisi ise mahalli ihtiyar heyetlerinin seçtiği kimselerden oluşacaktı. Aynı yıllarda bu nizamname ile İzmir’de, Tuna Vilayetinin birçok kentinde, Bağdat’ta, Kıbrıs’ta belediye idarelerinin kuruluşu tamamlanmıştı.

Lafı pekte uzatmanın bir anlamı yok şimdi keşfetmeye değer kent salihli sloganımız bu

 Salihli Genel Tarihçesi